تأثير اوضاع فيزيکی محيط کار در بهداشت روانی کارکنان

برای مطالعه اثر اوضاع کار در افراد، از معيارهای متفاوتی استفاده مي شود. سه معيار اصلی عبارتند از : معيارهای فيزيولوژيک ، معيارهای روانی و معيارهای توليدی . البته از معيارهای ديگری نيز استفاده   مي شود. انتخاب مناسب ترين معيار، طبيعتاً به موقعيت وابسته است. در اينجا به توضيح اين سه معيار اصلی پرداخته مي شود.

معيارهای فيزيولوژيک کار انسان ، با دخالت برخی فرآيندهای فيزيولوژيک صورت مي گيرد. وقتی انسان کار مي کند، مخصوصاً اگر کار بدنی باشد، در حالت فيزيولوژيک او تغييرات بسيار متعدد و متنوعی به وجود مي آيد. اگر کار به اندازه کافی طولانی و سخت باشد، امکان دارد که توانايي های جسمی فرد به کمترين ميزان خود برسد.

کاهش توانايي جسمی برای انجام دادن يک کار را به راحتی مي توان نشان داد. بدين صورت که انقباض يک ماهيچه يا گروهی از ماهيچه ها را اندازه گرفت. برای نشان دادن تغييرات فيزيولوژيک ارگانيسم، معيارهای زيادی وجود دارد که شامل آهنگ ضربان قلب، فشار خون، مصرف اکسيژن ، آهنگ تنفس ، ترکيب خون و مقاوت الکتريکی پوست است.

بديهی است که تغييرات فيزيولوژيک در کارهای جسمی خيلی مهم تر از تغييرات فيزيولوژيک در کارهای فکری است. اما معلوم شده است که برخی اندازه های فيزيولوژيک مي توانند برای مطالعه خستگی ناشی از فعاليت های ذهنی نيز مفيد واقع شوند که مقاومت الکتريکی پوست يکی از آنهاست.

علاوه بر تغييرات فيزيولوژيک عادی ، مانند خستگی جسمی ، برخی تغييرات روانی نيز، در هنگام کار يا زمانی که فرد در وضع خاصی قرار مي گيرد به وجود مي آيد. ابعاد و ويژگيهای اين تغييرات روانی هنوز به طور دقيق روشن نشده است. با وجود اين مي توان به دو متغير اشاره کرد که اولی معمولاً با عنوان کسالت به کار مي رود و بر اثر اشتغال به کارهايي به وجود مي آيد که مورد علاقه فرد نيست. البته کسالت در اغلب موارد ، بر اثر کارهای تکراری يا خيلی ساده حاصل مي شود. با وجود اين نبايد فراموش کرد که کار در نفس خود ، کسالت آور نيست، بلکه واکنش فرد در مقابل کار است که ويژگی کسالت آور بودن را به آن نسبت مي دهد. در واقع کارگر يا کارمند است که کار را      کسالت آور توصيف مي کند نه اينکه کار کسالت آور بودن خود را نشان دهد. متغير دوم که در برخی موارد پيش مي آيد، با عنوان خستگی ذهنی به کار مي رود و احساس های کاملاً شناخته شده کوفتگی، بي ميلی به کار ، دلزدگی ، چشم پوشی از کار يا ترک آن را در بر مي گيرد. از اين متغير با عنوان خستگی روانی نيز نام برده مي شود.

سومين معياری که اجازه مي دهد تا اثر مختلف کار در کارکنان تحليل شود، توليد يا هر نوع شاخص معتبر از نتايج کار است، در برخی مطالعات ، کاهش کار در نظر گرفته شده است.

عوامل فيزيکی محيط کار :

ميزان روشنايي :

به نظر شمار زيادی از کارگران و کارمندانی که به فعاليتهای بسيار متعدد و متنوع اشتغال دارند ، روشنايي يکی از شرايط بنيادی مؤثر در کار است. مي توان اثر روشنايي در کار را از زوايای مختلف بررسی کرد.

روشنايي و تيزبينی :

تحقيقات نشان مي دهد که عملکرد کارکنان ، تحت تأثير تيزبينی آنان قرار مي گيرد. تيزبينی توانايي تشخيص اجزای کوچک اشياء و تخمين فاصله آنها از يکديگر و از خود شخص است. تيزبينی به همان اندازه که به مکانيسم های بينايي خود فرد وابسته است، به روشنايي محيط کار هم وابسته است. البته ميزان روشنايي در مشاغل مختلف متفاوت خواهد بود. کارکنان برخی کارگاه ها ی صنعتی بايد از روشنايي کافی برخوردار باشند تا بتوانند مطلوب ترين تيزبينی را به دست آورند. کسانی که بينايي نسبتاً ضعيفی دارند در مقايسه با کسانی که از ديد طبيعی برخوردارند، از افزايش روشنايي محيط کار بيشتر سود مي برند.

روشنايي و تضاد :

تيزبينی و تميز اشياء از يکديگر به عوامل ديگری ، مخصوصاً به شدت تضاد وابسته است. مثل رابطه بين درخشندگی شکل و درخشندگی زمينه ای که شکل در روی آن قرار مي گيرد. يا تضاد بين سياهی حروف و سفيدی کاغذ يا تضاد بين عيب پارچه و خود پارچه که کارگر چيت سازی بايد آن را تميز دهد. هر اندازه  سياهی حروف و سفيدی کاغذ بيشتر و هر اندازه عيب پارچه مهم تر باشد به همان اندازه راحت تر تميز داده خواهد شد.

درجه روشنايي مطلوب ، به راحتی قابل درک است که حد مطلوب روشنايي بر حسب نوع کار فرق مي کند. پژوهشگران تلاش کرده اند تا درجه مطلوب روشنايي برای مشاغل مختلف را تعيين کنند.اما به نتيجه يکسانی نرسيده اند. بدين ترتيب هر يک از آنان ، برای کارهای مختلف ، درجات مختلفی از روشنايي اعلام کرده اند. مثلاً برای سوزن کاری يا کارهای نوشتاری 100 شمع ، برای خواندن نوشته های روی دستگاه کنترل 50 تا 100 شمع و برای کارهای دفتری بين 20 تا 50 شمع پيشنهاد کرده اند.

سر و صدا :

سر و صدای محيط کار را ، مهاجمی بسيار موذی و خطرناک به حساب آورده اند. زيرا هر روز تعدادی از سلول های شنوايي بر اثر سر و صدا از بين مي رود.وقتی کارگر يا کارمندی احساس کند که افت شنوايي پيدا کرده ، ديگر برای درمان خيلی دير شده است. زيرا  افت شنوايي يا ناشنوايي حاصل از سر و صدا ، جبران ناپذير است. خسارات ناشی از سر و صدا ، فقط به گوش محدود نمي شود، بلکه کل بدن را در بر مي گيرد. محيطی که آلودگی صوتی دارد، واکنش هايي ايجاد مي کند که همه بيانگر به خطر ا فتادن بهداشت جسمی است. سردردهای مزمن ، ناراحتی های معده ، خستگی مفرط و غيرعادی ، کاهش مقاوت بدن در مقابل آسيب ها و آسيب پذيری بسيار شديد در مقابل بيماريهای قلبی و عروقی از عوارض آلودگی محيط است. در محيط پر سر و صدا جنين زن باردار نيز آسيب     مي بيند و بعدها در مدرسه ، افت تحصيلی خواهد داشت.سر و صدای محيط کار به بهداشت روانی نيز آسيب مي رساند. ناشکيبايي، تحريک پذيری ، استرس، تمرکز نداشتن و دشواری در ارتباط ، از اين موارد است.

در محيط کار آلودگی صوتی مي تواند امنيت کارگران و کارمندان را به طور جدی به خطر بياندازد، زيرا نمي گذارد که آنان صدای مشکوک دستگاه ها ، فريادهای کمک خواهی همکاران و حتی صدای آژير خطر را بشنوند و به موقع کارهای لازم را انجام دهند. در اين نوع محيط هاست که خسارات مالی و جانی جبران ناپذيری به وجود مي آيد. همچنين سر و صدای زياد از حد ، تمرکز را کاهش مي دهد و کيفيت کار را به نحو بارز کاهش مي دهد.

سر و صدای محيط کار، حتی مي تواند زندگی خانوادگی و روابط اجتماعی کارکنان را به طور ريشه ای مختل کند. کسانی که درمحيط های پر سر و صدا کار مي کنند به هنگام بازگشت به خانه ، آنقدر خسته اند که اصلاً حوصله ندارند از خانه خارج شوند ، به ديد و بازديد فاميل ها بروند  و حتی حاضر نمي شوند به پارک های شهر سر بزنند و چند ساعتی گردش کنند. اين نوع زندگی ، به مرور زمان ، هم برای خود فرد و هم برای اطرافيان اوخسته کننده مي شود. اين افراد در نهايت ، تصميم مي گيرند که روابط خود را با همسر، فاميل و دوستان قطع کنند، زيرا در ايجاد ارتباط مشکل دارند. کسانی که افت شنوايي پيدا مي کنند، يا واقعاً کر مي شوند ، هماهنکی زندگی زناشويي و خانوادگی را از دست      مي دهند. اينجاست که آسيب های روانی خود نمايي مي کند و فرد اعتماد به نفس خود را از دست   مي دهد.احساس مي کند که به تدريج از ارزشش کاسته مي شود و در نتيجه به انزوا و خودداری از ملاقات با ديگران روی مي آورد. علت اصلی انزوا وخودداری از ملاقات با ديگران اين است که مجبور نشود، ناشنوايي خود را به اطلاع ديگران برساند و درباره آن ، که اصلاً خوشايند او نيست، سخن بگويد.

سر و صدای بلند، عملکرد روزانه کارکنان را مختل مي کند، فراموشی و خطای ادراکی به وجود      مي آورد و حتی موجب مي شود که کارمندان اشيای خود را جا بگذارند يا وسايل را مرتب نکنند. به نظر مي رسد که سر وصدای زياد ، يادگيری و يادسپاری را نيز مختل مي کند.کارمندانی که در معرض سر و صدای ناگهانی قرار مي گيرند نسبت به هم جبهه مي گيرند و در واقع عصبانی مي شوند. کارکنانی که در معرض يک صدای ناگهانی با شدت 95 دسيبل قرار مي گيرند، نسبت به زمانی که در معرض يک صدای ناگهانی باشدت 55  دسيبل قرار مي گيرند، رفتار پرخاشگرانه در آنان افزايش     مي يايد.

روش های کاهش سر و صدا :

با پذيرش اين واقعيت که سر و صدا در روحيه ، سلامت و شايد عملکرد شغلی افراد اثر مي گذارد، تلاش روان شناسان صنعتی سازمانی بر آن بوده است که با روش های مختلف، ميزان سر و صدا در محيط کار را به حداقل برسانند.يکی از راه های کاهش آثار سر و صدا ، تعيين زمان قانونی برای قرار گرفتن در معرض سطوح مختلف سر و صداست.روش ديگر، استفاده از وسايل خاصی برای جلوگيری از نفوذ سر و صدا به محل کار است( دو لايه کردن پنجره ها و نظاير آن )

يکی از روشهای مناسب برای کاهش ميزان سر و صدای ماشين ها ، بهره گيری از فن آوری مهندسی است. برای مثال استفاده از عايق لاستيکی در ماشين تحرير ، باعث  مي شود حرکات ارتعاشی آن کاهش پيدا کند يا بهره گيری از فن آوری اشعه ليزر باعث مي شود، سر و صدای دستگاه های چاپگر رايانه ها ، کاهش مي يابد.

مطالبی که تا اينجا ارائه شد ، درباره آثار بالقوه زيانبار سر و صدا بود، اما بايد دانست که در مواردی نيز سر و صدا مي تواند مفيد واقع شود. برای مثال در مواردی که از سر و صدا به عنوان وسطله ای برای اخطار استفاده مي شود.وقتی سوت کارخانه زمان رفتن به خانه را اعلام مي کند، زنگ خطر يک ماشين کارگران را از خراب شدن آن آگاه مي کند يا آژير خطر از آتش سوزی خبر مي دهد.در همه اين موارد سر و صدا در عين مزاحمت ، مفيد تلقی مي شود.

موسيقی :

يکی از روشهايي که به ويژه در سالهای اخير در غرب متداول شده است پخش موسيقی برای افزايش عملکرد شغلی و تأثير مثبت در روحيه کارکنان هنگام کار است، علت استفاده از اين روش آن است که موسيقی باعث مي شود دوره های ملالت و خستگی کاهش پيدا کند وکارکنان هشيار بمانند.

در سال 1996، بيش از هزار سازمان مشترک برنامه خاص پخش موسيقی برای کارکنان ومشتريان خود شدند،به اين نوع موسيقی ويژه ، موسيقی بالابر يا موزاک گقته مي شود.

استفاده از موسيقی هنگام انجام دادن کار در بسياری از کشورها متداول شده است. اما در مورد محرک يا اثر بخش بودن آن ، ترديدهايي وجود دارد، به طور کلی ، نتايج تحقيقات در تأکيد اين نکته اين است که کارکنان از شنيدن موسيقی در محل کار خود لذت مي برند و معتقدند با شنيدن موسيقی در هنگام کار ، بر ميزان توليد آنان افزوده مي شود. واقعيت اين است که تحقيقات جامع و دقيق درباره آثار واقعی موسيقی در توليد ، اندک است. اما نتايج کلی همين تحقيقات معدود نيز در تأييد مطلوب بودن پخش موسيقی در هنگام کار بوده است.

برای پي بردن به احساسات کارکنان درباره پخش موسيقی به هنگام کار ، تحقيقات زيادی انجام شده است . اکثر اين تحقيقات نشان مي دهد که تقريباً دو سوم کارگران و کارمندان ترجيح مي دهند که به هنگام کار، موسيقی نيز پخش شود. يک سوم بقيه نيز اظهار کرده اند استفاده يا استفاده نکردن اين روش برايشان خيلی فرق نمي کند.

موسيقی مي تواند کارگران را از بی حوصلگی ، سستی و خمودی بيرون بياورد. برخی پژوهشگران کشف کرده اند که موسيقی مي تواند ميزان توليد را در کارهايي که دستمزدها بر حسب توليد پرداخت مي شود ، به اندازه شش درصد افزايش دهد. اين افزايش در موردکارهاي ساعتی به دوازده درصد مي رسد.بين تعداد اتفاقات غير منتظره در کارخانه هايي که موسيقی پخش مي کنند و     کارخانه هايي که موسيقی پخش نمي کنند، تفاوت زيادی ديده نشد است.

ساعات کار :

در طول قرن بيستم ، هميشه سعی بر اين بوده است که ساعات کار هفتگی وحتی ساعات روزانه کاهش پيدا کند.همه اين تلاشها از اين تفکر سرچشمه مي گيرد که کار برای زندگی است ، نه ز ندگی برای کار .البته کاهش ساعات کار از اينجا ناشی شده است که کارفرمايان دريافته اند، کارکنان در صورتی که ساعات کار آنان زياد باشد، نمي توانند بيشترين بازدهی را داشته باشند. تقريباً همه تحقيقات و بررسی ها، سودمندی کاهش ساعات کار و رابطه مثبت آن با توليد را تأييد مي کند. در يکی از تحقيقات ، رسيدن ساعات کار هفتگی از 48 ساعت به 36 ساعت توليد در کارخانه چوب را از 793/5 به 834 واحد مي رساند.

افزايش ساعت کار هفتگی نشان مي دهد که اکثر کارکنان ،زمان خود را به بيماری، زخمی شدن و غيبتهای بدون اجازه مي گذرانند . افزايش ساعت کار ، افت توليدی ساعتی و هفتگی را به همراه      مي آورد و موجب مي شود که کارکنان وقت خود را به بطالت بگذرانند . بر عکس کاهش ساعت کار هفتگی با افزايش توليد ساعتی و هفتگی و کاهش ميزان غيبت کارمندان همراه است. نتيجه کلی از همه اين مشاهدات اين است که اگر مدت کار هفتگی از 40 ساعت تجاوز نکند، بازدهی در سطح بالايي خواهد بود.

آثار درجه حرارت در کار :

نتايج تحقيقات نشان مي دهد درجه حرارت مؤثر و زياد در عمکرد شناختی ، جسمی و ادراکی افراد اثر مي گذارد . برای مثال در يک تحقيق از دو گروه از کارمندان خواسته شد در اوضاع مختلف ، به کار مشغول شوند. نتايج اين تحقيق نشان مي دهد ميزان خطای شناختی کارمندان گروه آزمايشی که به مدت 7 ساعت در معرض درجه حرارح 95 درجه فارنهايت و رطوبت 88 درصد قرار گرفته بودند ، دو برابر ميزان خطای کارمندان گروه کنترل است که درجه حرارت محيط آن 75 درجه فارنهايت و رطوبت آن 25 درصد بوده است.

آثار درجه حرارت در ظرفيت کار :

به نظر مي آيد درجه حرارت بالا زمانی بيشترين تأثير منفی را در عملکرد شغلی افراد دارد که ظرفيت يا ميزان کار، زياد است. به عبارت ديگر درجه حرارت مؤثر 95 درجه فارنهايت ، در عملکرد شغلی کارگری که کارهای سنگين انجام مي دهد، زودتر اثر مي گذارد  تا کارگری که مشغول کارهای سبک است.

طراحی محل کار :

در يک تا دو دهه گذشته ، بسياری از سازمان ها نوع خاصی از طراحی محل کار را که اصطلاحاً به آن فضای باز گفته مي شود، اقتباس کرده اند. اين نوع طراحی محل کار در آغاز درکارخانه های سازنده وسايل خانگی در آلمان استفاده و طی آن ديوارهای اتاقها برداشته شد و فضای کار وسعت پيدا کرد. در اين نوع طراحی واحدهای مختلف کار با توجه به ماهيت آن تقسيم بندی مي شود و هر واحد کار نيز نزديک واحد کار مرتبط ديگر قرار مي گيرد.

در طراحی فضای باز از سه روش استفاده مي شود. در طراحی از نوع بي آلايش که به آن طرح اتاق کارکنان نيز گفته مي شود، ميزهای کار همه کارکنان در سالن بزرگی که کاملاً باز است و بين     بخش های مختلف آن نيز ديواری وجود ندارد، گذاشته مي شود. در طرح يا برنامه يکريخت ميزهای کار افراد در فاصله های يکسان از هم قرار مي گيرد و اين ميزها به وسيله اتاقک های مستطيلی شکل از هم جدا مي شوند. در طرح معروف به جايگاه های کار با شکل اختياری ، از طرح های مختلف به   گونه ای استفاده مي شود که نيازهای مختلف هر يک از کارکنان در محيط برآورده يا تأمين شود.

مزايا و معايب فضای باز :

اجرای طرح فضای باز در محل کار مي تواند باعث افزايش ارتباط افراد با يکديگر شود و اجتماعی شدن کارکنان را افزايش دهد و هزينه های آن در مقايسه با روش های سنتی کمتر است. اما حريم افراد و بهره وری کاهش مي يابد و رضايت از کار افراد کمتر مي شود. همچنين انگيزش وميزان تمرکز فکری تنزل پيدا مي کند وسر و صدای محيط کار، افزايش پيدا مي کند.

نتيجه گيری :

از آنجا که عوامل مؤثر در کار زياد است و اين عوامل به طور مستقيم و يا غير مستقيم  در ايمنی محيط کار افراد تأثير دارد، اين عوامل با عنوان اوضاع محيط کار مطالعه مي شود. تعداد عوامل فيزيکی بسيار زياد است، اما در اين مقاله فقط به برخی از آنها اشاره شد.

در بحث عامل روشنايي هر اندازه ميزان نور مناسب تر باشد، عملکردکارکنان به همان اندازه  بهتر و توليد آنان بيشتر خواهد بود.در اين باره به موارد روشنايي و تيزبينی ، روشنايي وتضاد و درجه مطلوب روشنايي اشاره شد.

درباره اثر سر و صدا در کارکنان و پيامدهای آن بحث شد. گفتيم که ناشنوايي يا افت شنوايي حاصل از سر و صدا قابل جبران نيست.افرادی که در محيط های پر سر و صدا کار مي کنند، زودخسته        مي شوند، نسبت به هم حالت پرخاشگری پيدا مي کنند، اشياء را جا مي گذارند، پس از مراجعت به خانه بيش از حد احساس خستگی و کسالت مي کنندو دوست ندارند از خانه خارج شوند.همچنين درصورت احساس افت شنوايي ، بلافاصله بايد به پزشک مراجعه کرد و اجازه ندادکه بخش مهمی از کيفيت زندگی از بين برود.

درباره اثر موسيقی در کميت و کيفيت کار تحقيقات زيادی انجام نشده است اما اکثر کارکنان دوست دارند که در محيط کار موسيقی نيز پخش شود.

درباره ساعات کار روزانه و هفتگی ، در مجموع به اين نتيجه رسيديم که اگر ساعات کار روزانه و هفتگی در هر وضعی بيشتر باشد، بازده افت خواهد کرد.

درجه حرارت شديد در عملکرد شغلی و سلامت افراد و در عملکرد شناختی ، جسمی و ادراکی افراد اثر منفی مي گذارد.وقتی فعاليت متصدی شغلی مداوم باشد، درجه حرارت مؤثر مي تواند بيشترين اثر را در عملکرد شغلی افراد داشته باشد. همچنين ، نتايج تحقيقات درباره فضای باز محل کار، حاکی از آن است که اين طرح چندان سودمند نيست.

منبع : پيام نيرو ـ ماهنامه اختصاصی وزارت نيرو ـ شماره 138 ـ دي ماه 1385